Сабақтың мақсаты
Негізгі сөздер
| Қазақша | Орысша | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Бүкіл әлем (Ғалам) | Вселенная | Universe |
| Галактика | Галактика | Galaxy |
| Жұлдыз | Звезда | Star |
Ашық, бұлтсыз түнде құрал-жабдықсыз-ақ аспанда жарқыраған сансыз жұлдыздарды көруге болады. Жұлдызды аспанның негізін қызып, балқып тұрған газды шарлар — жұлдыздар құрайды.
Бұл — әртүрлі пішіндегі, бір-біріне ұқсамайтын аспан денелері. Арасында кішкентай да, өте үлкен алып жұлдыздар да бар. Жұлдыздар біздің Күн сияқты жарық шашып, қызып, балқып тұрады. Кейбіреуі тіпті Күннен де үлкен.
Мыңдаған жылдар бұрын адамдар жарық жұлдыздарды ойша топтастырған. Шоқжұлдыздардың сыртқы пішінін бір нәрсеге ұқсатып, оларға жануарлардың, аңыз кейіпкерлерінің аттарын берген. Осылай Темірқазық, Ақбозат, Көкбозат, Таразы, Айдаһар, Жолбарыс, Жетіқарақшы, Үркер, Торпақ, Пегас сынды шоқжұлдыздар пайда болды.
Шоқжұлдыздар — аспанның бір бөлігінде топтасқан жұлдыздар жиынтығы. Сыртқы пішініне қарай оларға аңыз кейіпкерлерінің, жануарлардың аттары берілген: Жетіқарақшы, Үркер, Айдаһар, Сілеусін, Керік, Цефей, Кассиопея, зодиактың 12 шоқжұлдызы (Қой, Сиыр т.б.).
Зодиак белгілері (грек. «жануарлардың шеңбері») он екі зодиак шоқжұлдызының атынан құралған. Туған айыңа қарап өз белгіңді жұлдызнамадан анықтауға болады.
Ашық, айсыз түнде аспандағы сансыз жұлдыздарды жинақтап, адамдар бүкіл әлем немесе ғалам деп атайды. Ғаламның үлкендігі сондай, оның шекарасын біздің өлшем бірлігімізбен есептеу мүмкін емес. Сол себепті шексіз арақашықтықты жарық жылы өлшемімен есептейді.
Жарық жылы — жарықтың бір жылда кесіп өтетін арақашықтығы.
Аспандағы көптеген жұлдыздардың жиынтығы галактиканы құрайды. Біздің галактикамыз — Құсжолы. Оның құрамында миллиондаған жұлдыз бар, әрбір жұлдыздың Күн сияқты өз жүйесі болады.
Мегаәлем · Макроәлем · Микроәлем
| Әлем | Не кіреді | Өлшемі |
|---|---|---|
| Мегаәлем | Планета, шоқжұлдыз, галактика | Ғарыштық масштаб — ең үлкен |
| Макроәлем | Жануарлар, өсімдіктер, адам | Микроәлемнен әлдеқайда үлкен |
| Микроәлем | Молекула, атом, ұсақ бөлшектер | Жай көзге көрінбейтін — ең ұсақ |
1. Сөздікпен төмендегі жұлдыздардың қазақша атауын табыңдар: Полярная звезда, Большая и Малая Медведица, Венера, Красная планета.
2. Ежелгі керуеншілерге бағыт табуда жұлдыздар қалай көмектесті?
3. Ғаламшар туралы қандай жаңа деректер оқыдыңдар?
Сабақтың мақсаты
Негізгі сөздер
| Қазақша | Орысша | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Планета | Планета | Planet |
| Орбита | Орбита | Orbit |
Күн — жер бетіндегі жарық пен энергияның көзі. Егер Күн болмаса, жер бетінде жарық та, тіршілік те болмас еді.
Күн — балқыған ыстық газды, жарқырап тұрған өте үлкен шар, Күн жүйесіндегі ең үлкен аспан денесі. Күннен де үлкен жұлдыздар бар, бірақ олар өте қашық болғандықтан кішкене нүктедей ғана көрінеді.
⚠ Есте сақта: Күнге еш уақытта тура қарауға болмайды — күшті жарық көзге зиянын тигізеді!
Күннің тіршілікке пайдасы
Күннің жарығы мен жылуы — өсімдіктерге қажетті негізгі энергия көзі. Күн қуатының арқасында өсімдіктер атмосфераны оттегімен байытады. Таскөмір, мұнай, шымтезек — түрін өзгерткен өсімдік қалдықтары; оларды жағу арқылы адам Күннің сақталған қуатын пайдаланады. Осы энергиямен үйлер жылытылады, көлік, зауыт, электрстансалар жұмыс істейді.
Күн жүйесінің планеталары
Күн жүйесі Күннен және оны айнала қозғалатын планеталардан тұрады. Жүйеге сегіз планета кіреді: Меркурий, Шолпан, Жер, Марс, Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун. Бұдан бөлек планета серіктері, астероидтар, кометалар мен метеорлар да бар.
| № | Планета | Күннен реті | Ерекшелігі |
|---|---|---|---|
| 1 | Меркурий | Ең жақын | Ең кіші планета |
| 2 | Шолпан | 2-ші | Ең ыстық планета |
| 3 | Жер | 3-ші | Тіршілік бар планета |
| 4 | Марс | 4-ші | «Қызыл планета» |
| 5 | Юпитер | 5-ші | Ең үлкен планета |
| 6 | Сатурн | 6-шы | Сақиналары бар |
| 7 | Уран | 7-ші | Мұзды алып |
| 8 | Нептун | Ең алыс | Ең суық алыс планета |
Астероид, комета, метеорит
Күнді планеталармен бірге мыңдаған кіші планеталар (астероидтар) да айналады — олар үлкен тас кесектерінен тұрады. Кометалар тас пен шаң араласқан алып мұздан құралады; орбитасы сопақша болғандықтан көбіне Күннен алыс жүреді. Күнге жақындағанда мұзы еріп, құйрығы пайда болады. Атмосферадан жанбай өтіп жерге жеткен денелерді метеорит деп атайды.
| Дене | Құрамы | Ерекшелігі |
|---|---|---|
| Астероид | Тас, металл | Кіші планета, Күнді айналады |
| Комета | Мұз + шаң-тозаң | Күнге жақындағанда құйрықты болады |
| Метеорит | Тас/металл | Жанбай өтіп, Жерге құлайды |
Топқа бөлініп, әр планета туралы қызықты деректер мен өлеңдер жинаңдар. «Планета» сөзінің мағынасын сөздіктен жазып алыңдар.
Сабақтың мақсаты
Негізгі сөздер
| Қазақша | Орысша | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Экватор | Экватор | Equator |
| Параллель | Параллель | Parallel |
| Меридиан | Меридиан | Meridian |
Жер — Күн жүйесіндегі үшінші планета. Шамамен 4,5–4,6 млрд жыл бұрын пайда болған.
Жер шар тәрізді, бірақ дәл шар емес — бүйірлері азалап шығыңқы. Экватор тұсындағы радиусы полюс тұсындағыдан ұзын.
Жердің қозғалысы: тәулік пен жыл
Жер — Күнді орбитасымен айнала қозғалатын дене. Сонымен қатар өз осінен де тоқтаусыз айналады. Осіне толық айналуы 24 сағат — сол себепті оны 1 тәулік дейміз. Осіне айналудың нәтижесінде күн мен түн ауысады.
Жер осінің көлбеу орналасуынан Күн сәулесі бір жерге тіке, екінші жерге қиғаш түседі. Осыдан жыл маусымдары қалыптасады: солтүстік жартышарда қыс болса, оңтүстік жартышарда — жаз.
Ай — Жердің серігі
Жердің жалғыз серігі — Ай. Ол аспан денелерінің ішінде Жерге ең жақыны әрі адам аяғы тиген жалғыз аспан денесі. Ай өз жарығын шығармайды — тек Күн сәулесін шағылыстырады, сондықтан түнде бізге жарық болып көрінеді.
1. Ежелгі адамдар Жердің пішінін қалай елестеткен?
2. Тәулік пен маусымның ауысуы неге байланысты?
3. Экватор маңында неге жыл бойы жаз?
4. Жердің полюстері не себепті суық?
Сабақтың мақсаты
Негізгі сөздер
| Қазақша | Орысша | Ағылшынша |
|---|---|---|
| Эра | Эра | Era |
| Кезең | Период | Period |
| Эволюция | Эволюция | Evolution |
Төрт миллиард жылдан астам уақытқа кері саяхат жасасақ, Жер енді ғана қалыптаса бастаған кезін көрер едік.
Қазіргі көзқарас бойынша, Жер басқа планеталармен бірге өте үлкен газ-шаң араласқан бұлттардың сынықтарынан пайда болған. Ауыр әрі тығыз бұлттар тартылыс күшінің әсерінен бір-бірімен араласып, ортасына жиналған да, қалың қабат түзілген. Жер өз осін айналуының нәтижесінде біртіндеп шар тәрізді пішінге ие болды.
Геологиялық эра — геологиялық тарихтың өтпелі уақыты.
Геохронологиялық кесте
Интернеттен геохронологиялық кестені тауып дәптерге жазыңдар. Ең ұзаққа созылған эраны анықтаңдар. Эраларды сәйкес түстермен бояңдар: архей мен протерозой — қызыл, палеозой — көк, мезозой — жасыл, кайназой — сары. Мезозойдың неге «жасыл эра» аталғанын дәлелдеңдер.
Қорытынды бағалау
Бөлім бойынша 40 тапсырма: 20 тест сұрағы, 10 сәйкестендіру және 10 «дұрыс/бұрыс». Жауап бергеннен кейін нәтижеңді тексер.
1 Тест сұрақтары (20)
Әр сұраққа бір дұрыс жауап бар. Соңында «Тексеру» батырмасын бас.
2 Сәйкестендіру (10)
Сол жақтағы ұғымды таңда, сосын оң жақтағы сәйкес анықтаманы бас. Барлығын жалғап болғасын «Тексеру» бас.
Ұғым
Анықтама
3 Дұрыс / Бұрыс (10)
Пікірдің дұрыс па, әлде бұрыс па екенін таңда.