Мағжан
Жұмабаев

Батыр архетипі халықтың еркіндікке ұмтылысын, ел қорғау идеясын, ерлік пен қайсарлық қасиеттерін бейнелейді. «Батыр Баян» поэмасындағы Баян халық санасындағы идеал батырдың қасиеттерін бойына жинақтаған архетиптік тұлға.

Баянның жауынгерлік болмысын ашу үшін ақын сұңқар, жолбарыс, бөрі образдарын қолданады. Қазақ дүниетанымында: сұңқар — қырағылық, жолбарыс — батылдық, бөрі — қайсарлық пен еркін рухтың белгісі.

Баян — тек жауын жеңуші ғана емес, халқының мұңын мұңдап, жоғын жоқтайтын, ел тағдырын бәрінен жоғары қоятын ұлт қаһарманы. Оның ерлігі жеке даңқ үшін емес — елінің тәуелсіздігі үшін.

Юнг ана архетипін өмірдің бастауы, мейірім мен қамқорлықтың, қорғаныш пен махаббаттың символы ретінде қарастырады. Қазақ халқының дүниетанымында ана — отбасының ұйытқысы ғана емес, ұлттың рухани құндылықтарын сақтаушы тұлға.

«Сағындым» өлеңінде ақын түрмеде отырып анасын сағынады. Түрменің қараңғылығы мен жалғыздығы арасында есіне ең алдымен анасының бейнесі оралады. «Қарашығым», «құлыным» — қазақ анасының балаға деген шексіз махаббатының белгілері. Мұнда ана — туған ел мен туған жердің жылуын бойына жинақтаған қасиетті бейне.

«Анама» өлеңіндегі «жібек тілді», «ақ көңіл» эпитеттері ананың адамгершілік қасиеттерін, тазалығын және рухани байлығын танытады. Ана образы ұлттық тәрбие мен адамгершілік құндылықтардың символы ретінде асқақтатылады.

Өмір мен қозғалыс архетипі Мағжан поэзиясында толқын мен жел образдары арқылы беріледі. Бұл бейнелер тек табиғат суреті ғана емес — тіршіліктің мәңгі қозғалысын, рухтың еркіндігін символдайды.

«Жел» өлеңінде жел — тентек бала, сар даланы мекен еткен еркін рух. Ол ешқандай кедергіні мойындамайды: тауда жолын бөгемес, бетіне жапса жәдігоймен түкіреді. Жел образы арқылы ақын рухтың тәуелсіздігін, өмір ағымының тоқтамастығын бейнелейді.

«Толқын» өлеңінде өмір — шексіз теңіз, ал адам — сол теңіздегі толқын. Толқын тасиды, аспаннан асады, жерге тиеді — бірақ ол мәңгілік. Өмірдің мәнін іздеген ақын толқын метафорасы арқылы болмыс пен жоқтықтың мәңгілік сабақтастығын жырлайды.

Көк Түрік архетипі — түркі халықтарының тарихи жадын, ұлттық рухын, азаттық идеясын және мәдени тұтастығын бейнелейтін ең ірі архетип. Түркістан жай географиялық мекен емес — бүкіл түркі өркениетінің рухани орталығы.

Тұран образы архетиптік тұрғыдан түркі халықтарының ортақ атамекенін білдіреді — тарихи жады мен ұлттық бірліктің символы. Таулардың асқақтығы түркі халқының рухани биіктігін білдіреді.

Ақын Шыңғыс хан, Ибн Сина, Ұлықбек, Афрасияб, Ақсақ Темір, әл-Фараби — түркі тұлғаларын атай отырып, жұрттың өркениетке қосқан үлесін дәріптейді. Бұл архетип арқылы халықты өз тамырын ұмытпауға, тарихын құрметтеуге үндейді.

Қазақ халқының көне дүниетанымында бақсы — тек емші немесе сәуегей ғана емес, адам мен рухани әлем арасындағы байланысты жүзеге асыратын ерекше тұлға. Архетиптік тұрғыдан — даналықтың, тылсым күштің және халықтың рухани жадын сақтаушының символы.

Қойлыбай — жын жүгендеп, пері мінген, Қақаман, Нәдір пері, Шайлан сынды мифологиялық кейіпкерлермен жолдас тұлға. Оның ойыны басталғанда табиғат өзгереді: «сарыны сар даланы күңірентті, қызыл жел құйындатып дүрілдетті».

Қобыз — тек аспап емес, рухани әлеммен байланыс орнататын киелі құрал, халықтың мәдени жадының символы. Қойлыбай — халықтың рухани мұрасын сақтаушы, тылсым әлем мен адамзат дүниесін жалғаушы архетиптік тұлға.

Әділ билеуші архетипі — халықтың санасында ғасырлар бойы қалыптасқан әділдікке негізделген мемлекет басшысы туралы арманы. Шығармада алдымен Аббас хан — халықтан алшақ, «елін бақпай, тақ баққан» теріс образ ретінде суреттеледі, содан Жүсіп контраст ретінде шығады.

Жүсіп — қарапайым халық өкілінен шыққан, таққа келгеннен кейін «жарлы, жалшыны жақтап» ел билейтін тұлға. Жемқорларды жазалайды: уәзірді жер аудырды, қазының басын алдырды — қоғамда әділдік орнатады.

Жүсіптің өлімі мен Аббастың қайта оралуы арқылы ақын әділет пен әділетсіздік арасындағы күрестің мәңгілік мәселе екенін көрсетеді. Жүсіп — ел басқарудағы адалдық пен халыққа қызмет ету идеяларын дәріптейтін архетиптік тұлға.

Тұлға архетипі ақынның өзіндік болмысын, рухани күшін, еркіндікке ұмтылған мінезін танытады. Арыстан мен жолбарыс — батырлық пен қайсарлықтың, жел — еркіндіктің, Күн мен От — мәңгілік рух пен жасампаз күштің символдары ретінде бірігіп, идеал тұлға моделін қалыптастырады.

Түркі халықтарының мифологиялық түсінігінде Күн — өмірдің, жарықтың, мәңгіліктің символы. Ақын өзін Күнге теңеу арқылы халыққа сәуле шашатын рухани күш екенін көрсетеді. От архетипі — күш, жігер, рухани тазалық пен күрестің белгісі.

Ақынның «Мені» жеке адамның шеңберінен шығып, ұлттың тағдырымен астасқан символдық бейнеге айналады. «Мен кім?» өлеңіндегі «Мен» образы — тек ақынның ғана емес, тұтас ұлттың рухани күшінің көркем көрінісі.

Мағжан Абайды қарапайым ақын ретінде емес, бүкіл ұлттың рухани ұстазы дәрежесіне көтереді. Данагөй (Хакім) архетипі — халыққа ақыл-кеңес беретін, ақиқат жолын көрсететін, рухани жетекші тұлға.

Абайдың даналығы уақыт өткен сайын өз маңызын жоғалтпайды — оның сөзі «мың жыл жүрсе, дәмі кетпес». Мағжан оны рухани көсем ретінде де бейнелейді: шығармалары халыққа бағыт-бағдар беретін, кейінгі ұрпақтың өмір жолын айқындайтын күш.

Абайдың денесі өмірден өтсе де сөзі мен идеялары мәңгі жасайды: «Жүйрік өлсе, артында сөзі қалар!» — даналықтың, рухани көшбасшылықтың және мәңгілік мұраның символы.

1. Қаһарман (Батыр) архетипі — Мағжан Міржақыпты өз басының қамын емес, елдің тағдырын ойлаған күрескер ретінде көрсетеді. «Жағаластың жауменен, "Бермеймін жұртым, жаным" – деп» — халықтың мүддесін жеке басынан жоғары қоятын батырлық.

2. Азап шегуші қаһарман — «Тұтқын» өлеңінде ол өз мүддесі үшін емес, халық жолында азап шегеді. «Кеудеде – от, іштe – жалын, көзде – жас» — оның қайғысы әлсіздік емес, ерліктің белгісі.

3. Ұлт көсемі — «Ақыл айттың ұлтыңа: "Таста талас, бірлік қыл!"» — ұлтты бірлікке шақыратын дана көшбасшы.

4. Қайта жаңғырушы қаһарман — Абақтыдан шыққанда «Қайта шықты батқан Күн, нұр шашылды» — Күн символы арқылы үмітті жаңарудың бейнесі.