Қазақ тілі мен әдебиетін екінші тіл ретінде үйренушілерге арналған цифрлық платформа.
Қазақ тілін тек грамматика арқылы емес, Қазақстанның тарихы, мәдениеті, ұлттық құндылықтары, әдебиеті мен табиғаты арқылы меңгерту.
Бөлімді басыңыз — тақырыптары, грамматикасы және құрамы ашылады.
—
Зат есім күнделікті заттарды ғана емес, табиғат пен қоғамдағы құбылыстарды, ұғымдарды да атайды. Мысалы: тас, су, адам, қол — сондай-ақ жаңбыр, ақыл, сана, арман да зат есім.
| Бөлінуі | Түрі | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|---|
| Атауына қарай | Жалпы есім | біркелкі заттардың жалпы атауы общее название | ата, әже, мектеп, қала |
| Жалқы есім | бір ғана затқа берілген жеке атау, бас әріппен жазылады имя собственное | Серік, Гүлнар, Астана, Алатау | |
| Танылуына қарай | Деректі зат есім | көзбен көріп, қолмен ұстауға болады конкретное | кітап, бауырсақ, үй, саябақ |
| Дерексіз зат есім | көзге көрінбейді, ұстауға болмайды абстрактное | ақыл, арман, байлық, қуаныш |
| Жалғау | Қашан жалғанады | Мысал |
|---|---|---|
| -лар / -лер | дауысты дыбыс, р, у, й дыбыстарынан кейін | аналар, әжелер |
| -дар / -дер | ұяң және үнді дыбыстардан кейін | қыздар, әндер |
| -тар / -тер | қатаң дыбыстардан кейін | аттар, мектептер |
| Жақ | Жалғау | Мысал |
|---|---|---|
| Мен | -м / -ым / -ім | атам, досым |
| Сен | -ң / -ың / -ің | анаң, досың |
| Ол | -сы / -сі / -ы / -і | ағасы, үйі |
| Септік | Сұрағы | Жалғауы | Мысал |
|---|---|---|---|
| Атау | кім? не? | — | ана |
| Ілік | кімнің? ненің? | -ның/-нің/-дың/-дің/-тың/-тің | ананың кітабы |
| Барыс | кімге? неге? қайда? | -ға/-ге/-қа/-ке | мектепке |
| Табыс | кімді? нені? | -ны/-ні/-ды/-ді/-ты/-ті | кітапты |
| Жатыс | кімде? неде? қайда? | -да/-де/-та/-те | үйде |
| Шығыс | кімнен? неден? қайдан? | -дан/-ден/-тан/-тен/-нан/-нен | мектептен |
| Көмектес | кіммен? немен? | -мен/-бен/-пен | ағаммен |
| Түрі | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| Сапалық сын есім | заттың сапасын тікелей білдіреді, шырай жасай алады качественное | күшті, тәтті, биік, таза |
| Қатыстық сын есім | басқа сөзден жұрнақ арқылы жасалады, затқа қатысы арқылы белгі береді относительное | спорттық, білімді, күнделікті |
Шырай — заттардың біркелкі сапасын бір-бірімен салыстыратын категория. Мектеп оқулықтарында 3 шырай (жай, салыстырмалы, күшейтпелі), ал ғылыми еңбектерде 4 шырай беріледі.
| Шырай | Мағынасы | Жасалуы | Мысал |
|---|---|---|---|
| Жай | заттың қалыпты белгісі | қосымшасыз, түбір күйінде | биік, жақсы, тәтті, қызыл |
| Салыстырмалы | белгінің артық-кемдігін салыстырады | -рақ/-рек, -ырақ/-ірек -лау/-леу, -дау/-деу, -тау/-теу -шыл/-шіл, -ғылт, -ілдір | күштірек, ауырырақ үлкендеу, жылылау ақшыл, көгілдір |
| Күшейтпелі | белгіні күшейтіп көрсетеді | сөздің алғашқы буыны қайталанады (п, б, м дыбысы қосылады) | сап-сары, жап-жасыл, аппақ, көкпеңбек |
| Асырмалы | белгіні аса артық көрсетеді | алдынан өте, тым, аса, ең, нағыз, орасан сөздері тіркеседі | өте пайдалы, тым ауыр, аса бай, ең күшті |
Сан есім мағынасына қарай алты топқа бөлінеді. Барлығының негізі — есептік сан есім: қалған түрлері содан жасалады.
| Түрі | Сұрағы | Жасалуы | Мысал |
|---|---|---|---|
| Есептік | қанша? неше? | негізгі түбір, басқа түрлерге негіз болады | бір, екі, он бес, отыз |
| Реттік | нешінші? | -ыншы/-інші, -ншы/-нші | бірінші, оныншы, екінші |
| Жинақтық | нешеу? | -ау/-еу — тек 1-ден 7-ге дейінгі сандарға | біреу, екеу, үшеу, алтау, жетеу |
| Топтау | нешеден? | -дан/-ден, -тан/-тен | бестен, он-оннан |
| Болжалдық | қанша шамалы? | -дай/-дей, -тай/-тей, -лаған/-леген, -дап/-деп немесе шақты, тарта, жуық сөздері | жүздеген, қырықтай, елу шақты |
| Бөлшектік | бөлшек саны | жай бөлшек түрінде немесе жарты, жарым, ширек сөздерімен | оннан бір, екі жарым, ширек |
| Түрі | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| Жіктеу | адамды жақ бойынша көрсетеді личные | мен, сен, сіз, ол, біз, сендер, олар |
| Сілтеу | затты нұсқап көрсетеді указательные | бұл, осы, сол, мына, ана, әне, міне |
| Сұрау | сұрақ қою үшін қолданылады вопросительные | кім? не? қандай? қай? қанша? қайда? |
| Өздік | «өз» сөзі және оның тәуелденген түрлері возвратное | өз, өзім, өзің, өзі, өзіміз |
| Жалпылау | заттарды жинақтап, түгел қамтиды определительные | бәрі, барлық, барша, күллі, әрбір, әркім |
| Болымсыздық | болымсыз мағына береді (еш- деп басталады) отрицательные | ешкім, ешбір, ештеңе, ешқандай |
| Белгісіздік | затты нақты атамай, белгісіз түрде көрсетеді неопределённые | біреу, кейбір, әлдекім, әлдене, қайсыбір |
| Түрі | Жасалуы | Мысал |
|---|---|---|
| Болымды | қосымшасыз, түбір күйінде | келді, оқиды, жазады |
| Болымсыз | -ма/-ме (дауысты, үнді дыбыстан кейін) -ба/-бе (ұяң дыбыстан кейін) -па/-пе (қатаң дыбыстан кейін) | оқыма, келме жазба, берме айтпа, кетпе |
| Шақ | Мағынасы | Жасалуы | Мысал |
|---|---|---|---|
| Осы шақ | қазір болып жатқан қимыл | отыр, тұр, жүр, жатыр немесе -а/-е/-й + жіктік жалғау | оқып отыр, жазып жатыр барамын, келеді |
| Өткен шақ | өтіп кеткен қимыл | жедел: -ды/-ді, -ты/-ті бұрынғы: -ған/-ген, -қан/-кен | келді, айтты келген, оқыған |
| Келер шақ | болашақта болатын қимыл | болжалды: -ар/-ер/-р мақсатты: -мақ/-мек, -бақ/-бек, -пақ/-пек | келер, барар келмек, айтпақ |
| Түрі | Сұрағы | Мысал |
|---|---|---|
| Мезгіл үстеу | қашан? времени | бүгін, ертең, кеше, қазір, бұрын, әлі, енді |
| Мекен үстеу | қайда? қайдан? места | мұнда, алда, артта, жоғары, төмен, әрі, бері |
| Мөлшер үстеу | қаншалықты? меры | көп, аз, біраз, әбден, сонша, недәуір |
| Сын-қимыл үстеу | қалай? образа действия | жылдам, баяу, тез, ақырын, бірге, мұқият |
| Күшейткіш үстеу | — усиления | өте, тым, аса, ең, тіпті, нағыз |
| Мақсат үстеу | не мақсатпен? цели | әдейі, жорта, әдейілеп, қасақана |
| Себеп-салдар үстеу | неге? не себепті? причины | амалсыздан, лажсыздан, босқа, бекерге |
| Түрі | Мағынасы | Мысал |
|---|---|---|
| Еліктеуіш сөздер | Құлаққа естілетін дыбысқа еліктейді звукоподражательные | сылдыр-сылдыр, тарс-тұрс, күмбір-күмбір, шыр-шыр, дүрс-дүрс |
| Бейнелеуіш сөздер | Көзге көрінетін қимылға, көрініске еліктейді образоподражательные | жалт-жұлт, дір-дір, бүлк-бүлк, қалт-құлт, елең-елең |
| Түрі | Қызметі | Мысал |
|---|---|---|
| Септеулік шылау | сөзге септік мағынасын қосады, сол сөзден кейін тіркеседі послелоги | үшін, туралы, арқылы, кейін, соң, дейін, шейін, бірге, сайын |
| Жалғаулық шылау | сөздерді өзара байланыстырады немесе сөйлемдерді жалғайды союзы | және, мен, бен, пен, да, де, әрі, немесе, бірақ, себебі, сондықтан |
| Демеулік шылау | сөзге мағыналық реңк үстейді (күшейту, шектеу, сұрау) частицы | ма/ме, ба/бе, па/пе (сұрау), тек, ғана, тіпті, да/де (күшейту), ау, ай (леп) |