Дыбыс — сөйлеу тілінде дыбыстау мүшелері арқылы айтылып, естілетін тілдік құбылыс. Ол — сөздің ең кішкене бөлігі. Дыбысты айтады және естиді.
Әріп — дыбыстың жазбаша таңбасы. Әріпті жазады және көреді.
Алфавит (әліпби) — әріптердің рет-ретімен тізілген жиыны. Қазақ алфавиті 42 әріптен тұрады:
а, ә, б, в, г, ғ, д, е, ё, ж, з, и, й, к, қ, л, м, н, ң, о, ө, п, р, с, т, у, ұ, ү, ф, х, һ, ц, ч, ш, щ, ь, ы, і, ъ, э, ю, я.
| Көрсеткіш | Саны | Түсінік |
|---|---|---|
| Әріп | 42 | алфавиттегі таңбалар |
| Дыбыс | 37 | я (й+а), ю (й+у), ё (й+о) және ь, ъ дыбыс емес |
| Қазаққа тән әріп | 9 | ә, ө, ү, ұ, і, қ, ғ, ң, һ |
Дыбыстар өкпеден шыққан ауаның шығуына қарай дауысты және дауыссыз болып екіге бөлінеді.
Дауысты дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында еш кедергіге ұшырамай, еркін шығуынан жасалады. Ол буын жасауға қатысады және оған екпін түседі.
Тіліміздегі 12 дауысты:
Дауысты дыбыс тіл, жақ және еріннің қатысына қарай жіктеледі:
| Қатысына қарай | Түрі | Жасалуы | Дыбыстар |
|---|---|---|---|
| Тілдің | Жуан | тілдің ұшы кейін тартылады | а, о, ұ, ы, у |
| Жіңішке | тілдің ұшы ілгері созылады | ә, ө, ү, і, е, и, (у), э | |
| Жақтың | Ашық | жақ кең ашылады | а, ә, о, ө, е, э |
| Қысаң | жақ тар ашылады | ы, і, и, у, ү, ұ | |
| Еріннің | Еріндік | ерін дөңгеленіп алға созылады | о, ө, ұ, ү, у |
| Езулік | езу кейін тартылады | а, ә, е, ы, і, и, э |
- А әрпі ж, ш, й әріптерінің ортасында келгенде ә болып оқылады, бірақ а жазылады: шай, жайлап, мән-жайы.
- А араб-парсы сөздерінің соңғы буынында ә болып естіледі, а жазылады: Жәмила, Ләззат, күнә.
- О, ө, ұ, ү, ә байырғы сөздерде тек бірінші буында жазылады: ор, көрші, құлын, үлкен. Біріккен/қос сөздің екінші сыңарында да келеді: Қараөткел, бүрсігүні.
- Ы, і сөздің барлық буынында жазылады: тыныштық, кісілік.
- Ы, і соңғы буында түсіп қалады: тәуелдік жалғанғанда (халық → халқым), -а жұрнағында (орын → орна), дауыстыдан басталатын қосымшада (алты → алтау), -у жұрнағында (оқы → оқу).
- Ы, і сөз басында р, л алдында жазылмайды: рас, рет, лай, лезде.
- Ы/і-ге аяқталған етістікке -й жалғанса, и жазылады (ы+й=и): оқы-й → оқиды. Қосарлы ый тек сыйлық, тыйым сөздерінде.
- У дауыссыздан кейін дауысты (ту); басқа дауыстыдан кейін (тау) не сөз басында (уақ) дауыссыз болады.
- И, у сөздің жуан-жіңішкелігіне қарай оқылады: бару, тиын (жуан); жүру, киін (жіңішке).
- У-ға аяқталған етістікке -у жалғанса, екі у қатар жазылады: қуу, жуу, сауу.
- -У жұрнағы и-ге біткен етістікке ю болып жазылады: ти+у → тию, ки+у → кию.
- Я, ю алдында ы, і естілсе, орнына и жазылады: қияқ, дария, зиян.
- Ю, я йу, йа болып оқылса да, ю, я жазылады: аю, жою, қоян. Дәстүрлі: айуан, миуа, қиуа.
Дауыссыз дыбыс өкпеден шыққан ауаның ауыз қуысында кедергіге ұшырап шығуынан жасалады.
Үн мен салдырдың қатысына қарай 3-ке бөлінеді:
| Түрі | Сипаты | Дыбыстар |
|---|---|---|
| Ұяң | үн мен салдырдан, салдыр басым | б, в, г, ғ, д, ж, з, һ |
| Үнді | салдырдан үні басым | й, л, м, н, ң, р, (у) |
| Қатаң | тек салдырдан тұрады | к, қ, п, с, т, ф, х, ч, ц, ш, щ |
- Й, ң, һ сөз басында қолданылмайды (йод-тан басқа), тек орта мен аяғында: жаңа, аң, қаһар.
- В, ф, ч, ц байырғы сөздерде жоқ, тек кірме сөздерде: автор, концерт, цех.
- Щ тек ащы, тұщы, кеще сөздерінде жазылады.
- Х араб-парсы және кейбір кірме сөздерде: хат, хан, халық, техника.
- Б, в, г, д байырғы сөздің аяғында келмейді, тек кірме сөздерде: актив, клуб, округ.
- Й-ге біткен сөзге -у жалғанса, ю болады: сой+у → сою, жай+у → жаю.
- Й-ге біткен етістікке -а жалғанса, я болады: жой+а → жоя, жай+а → жая.
- Кірме нд, мп, кт, мб, ск, фт-ге біткен сөзге дәнекер ы/і жазылады: шрифт+і+ге, штамп+ы+лау.
- Қосарлы сс, лл, мм, тт-ге біткен сөзге қосымша жалғанса, соңғысы түседі: металл → металдар, грамм → грамнан. Жалқы есімде түспейді: Донбасс → Донбассқа.
- Кірме ст, сть, зд-ге біткен сөзде соңғы т/ть/д түседі: трест+ке → треске, подъезд+ге → подъезге.
- Кірме нк, нг, кс, кт, рк, рг, бль т.б. тіркеске қосымша жіңішке жалғанады: геологі, парктен, пункті.
Буын — сөзді айтқан кездегі дауыс толқыны. Ол дауысты дыбысқа негізделеді: сөзде қанша дауысты болса, сонша буын болады.
| Түрі | Ережесі | Мысал |
|---|---|---|
| Ашық буын | Дауыссыздан басталып, дауыстыға бітеді немесе тек дауыстыдан тұрады | а-на, ба-ла, ша-на-ны |
| Тұйық буын | Дауыстыдан басталып, дауыссызға бітеді | ат, ет, өрт, ки-ік |
| Бітеу буын | Ортадағы дауыстыны екі жағынан дауыссыз қоршайды | бал, таң, төрт, мек-теп |
Тасымал — сөзді жазғанда жолға сыймай қалған бөлігін келесі жолға көшіру. Ол буынға негізделеді: сөздер тек буын жігімен тасымалданады (ке-реге, кере-ге).
• Бір дауыстыдан тұратын ашық буынды жалғыз қалдыруға (а-та, арми-я);
• Бір буынды сөзді (қант, төрт, бұлт);
• Қысқарған сөздерді (ТМД, ҚР, ҚазҰУ);
• Аттың қысқарған әрпін фамилиядан айырып (М.О.Әуезов);
• Қысқарған өлшем бірлігін саннан айырып (15 см, 100 га).
Екпін — сөздің белгілі бір буынының ерекше көтеріңкі дауыспен айтылуы. Қазақ тілінде екпін тұрақты, көбіне соңғы буынға түседі. Қосымша жалғанғанда екпін соңғы буынға ауысады:
еңбе́к → еңбекші́ → еңбекшілер́ → еңбекшілерді́
• Көмекші сөздер: ғой, шейін, соң, арқылы, туралы;
• Жіктік жалғауы: оқушымын, барамыз;
• Болымсыз етістік жұрнағы (-ма, -ме, -па, -пе, -ба, -бе): айтпа, барма, келме.
Үндестік заңы (сингармонизм) — сөз ішіндегі дыбыстардың бір-бірімен үндесіп, біркелкі болып қолданылуы. 2 түрі бар: буын үндестігі және дыбыс үндестігі.
Буын үндестігі
Сөз ішіндегі дауыстылардың бірыңғай жуан не жіңішке болуы. Қосымша сөздің соңғы буынына қарай жалғанады:
| Соңғы буын | Қосымша | Мысал |
|---|---|---|
| Жуан болса | жуан жалғанады | қаз-дар, тас-қа |
| Жіңішке болса | жіңішке жалғанады | үй-лер, есік-ті |
Дыбыс үндестігі
Қатар келген екі дыбыстың бір-біріне ықпал етіп үндесуі. 3 түрі бар:
Жазуда ескерілмейтін: қаш-са → қашша, Жүсіп-бек → Жүсіппек, Көз-қарас → Көзғарас.
Ескерілмейтін: жан+ғали → Жаңғали, ас+шы → ашшы, жан+пейіс → Жампейіс.
Орфография — сөздердің дұрыс жазылу заңдылығы. Орфоэпия — сөздердің дұрыс оқылу (айтылу) заңдылығы. Қазақ тілінде сөздер көбіне қалай жазылса, солай оқылады.
| Жазылуы | Айтылуы |
|---|---|
| Көзілдірік | Көзүлдүрүк |
| Өлең | Өлөң |
| Жұлын | Жұлұн |
| Қара ала | Қарала |
| Ақ ешкі | Ағ ешкі |
Орфографиялық заңдылық 3 принципке негізделеді:
Тапсырмалар
40 тапсырма: 20 тест сұрағы · 10 сәйкестендіру · 10 дұрыс/бұрыс. Жауаптарды белгілеп, «Тексеру» батырмасын бас.
А бөлімі · Тест сұрақтары (1 дұрыс жауап)
Ә бөлімі · Сәйкестендіру
Сол жақтан бір ұғымды бас, сосын оң жақтан сәйкесін бас.
Ұғым
Сәйкесі
Б бөлімі · Дұрыс / Бұрыс