Blank page

Дара сөз

Дара сөз — бір түбірден тұратын сөз. Оның 2 түрі бар: түбір сөз және туынды сөз.

Түбір сөз

Түбір сөз — сөздің мағынасы бар ең бастапқы бөлшегі.

әндосбөл білтаужақсықала

Туынды сөз

Туынды сөз түбір сөзге жұрнақ жалғану арқылы жасалады.

ән+ші=әнші дос+тық=достық бөл+ім=бөлім тау+лы=таулы жақсы+лық=жақсылық

Есте сақтаТүбір сөз бен туынды сөз арасында мағыналық байланыс болады. Мысалы, «бал» сөзінен балшы, балгер жасалады. Ал «бала», «балық» сөздері «бал»-дан жасалмайды — олардың арасында мағыналық байланыс жоқ.

Күрделі сөз

Күрделі сөз — кемінде екі түбірден жасалып, бір мағынаны білдіретін сөз. Оның 4 түрі бар.

Біріккен сөзтас+бақа Қос сөзтау-тау Қысқарған сөзТМД Тіркескен сөзАлматы қаласы

1. Біріккен сөз

Біріккен сөз — екі немесе одан көп сөз бірігіп, бір ұғымды білдіретін және бір сұраққа жауап беретін сөз.

тас+бақа=тасбақа Талды+қорған=Талдықорған қара+құрт=қарақұрт Екі+бас+тұз=Екібастұз

Кіріккен сөз — құрамындағы сөздердің ең кемінде бір дыбысы өзгеріп біріккен сөз.

Кіріккен сөз	Жасалуы
биыл	бұл жыл
бүгін	бұл күн
әкел	алып кел
апар	алып бар
ендігәрі	ендігіден әрі
жаздыгүні	жаздың күні
білезік	білек жүзік
қарлығаш	қара ала құс
ағайын	аға іні
сексен	сегіз он
сәресі	сахар асы

2. Қос сөз

Қос сөз — сөздердің қосарланып немесе қайталанып айтылуынан жасалған сөз. Екі түрі бар: қайталама және қосарлама.

Қайталама қос сөз

Сыңарлары бір түбірден жасалады (көре-көре, тау-тау). Жасалу жолдары:

Қосымшасыз бір түбірдің қайталануынан: үлкен-үлкен, су-су, қора-қора, ұсақ-ұсақ.
Қосымшалы бір түбірдің қайталануынан: бара-бара, айтып-айтып, көзбе-көз, он-ондап.
Бір сыңары дыбыстық өзгеріске ұшырап: кісі-місі, шай-пай, жалт-жұлт, мәре-сәре, нан-пан.
Бір сыңары ықшамдалып: теп-тегіс, жап-жасыл, ап-ащы, сұп-сұр.

Қосарлама қос сөз

Сыңарлары әртүрлі түбірден жасалады (үлкен-кіші, алыс-жақын). Жасалу жолдары:

Сыңарлары синонимдес: ыдыс-аяқ, ашу-ыза, өнер-білім, қауіп-қатер, мінез-құлық.
Сыңарлары антонимдес: оңды-солды, әрі-бері, үлкенді-кішілі, ілгері-кейін.
Бір сыңары мағынасыз: бала-шаға, киім-кешек, көрші-қолаң, жоқ-жітік.
Екі сыңары да мағынасыз: анда-санда, қым-қуыт, ту-талақай, тым-тырақай.
Сыңарлары әртүрлі сөздер: ғылыми-көпшілік, саяси-әлеуметтік, этно-мәдени, үнді-еуропа.

3. Қысқарған сөз

Қысқарған сөз — күрделі атаулардың қысқартылып жазылған түрі.

Қысқарған	Толық түрі
ТМД	Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы
ҚазҰМУ	Қазақ Ұлттық Медицина университеті
ұжымшар	ұжымдық шаруашылық
кг	килограмм

Қысқарған сөздің жасалу жолдары:

Әрбір сөздің тек бірінші дыбыстарынан: ТМД, БҰҰ, АҚШ.
Алғашқы сөздің бірінші буыны мен қалған сөздердің бірінші дыбыстарынан: ҚазҰПУ, ҚазҰМУ.
Әрбір сөздің бірінші буындарынан: кеңшар (кеңестік шаруашылық), ұжымшар, физмат.
Алғашқы сөздің бірінші буыны мен келесі сөздің түбір күйінде: пединститут, медколледж, медпункт.
Өлшем бірліктерінің қысқаруы: см, кг.

ЕскертуҚысқарған сөздердің 1, 2-түріне және қысқарған өлшем бірліктеріне қосымша дефис арқылы жалғанады: ТМД-ға, АҚШ-қа, см-ге.

4. Тіркескен сөз

Тіркескен сөз — екі немесе одан көп сөз тіркесіп келіп, бір ұғымды білдіретін күрделі сөз.

Түрі	Мысал
Күрделі зат есім	Алматы қаласы, мәдениет сарайы
Күрделі сын есім	қара кер, бидай өңді, ұзын бойлы
Күрделі сан есім	он бес, екі жүз сексен
Күрделі етістік	келіп отыр, деп айтты
Күрделі үстеу	күні бойы, ала жаздай

Тіркескен сөздің екі түрі бар:

Еркін тіркес — құрамындағы сөздердің орнын ауыстыруға немесе басқа сөзбен алмастыруға болады: оқып отыр, оқып жүр.

Тұрақты тіркес — сөздердің орнын ауыстыруға немесе алмастыруға келмейді; бірігіп бір ғана мағына береді. Мысалы, «қас пен көздің арасында» (тез) — «кірпік пен көздің арасында» десек, ол мағына жоғалады.

Қосымша · Жұрнақ

Қазақ тілінде қосымшаның 2 түрі бар: жұрнақ және жалғау.

Жұрнақ өзі жалғанған сөзге жаңа мағына беріп, туынды сөз жасайды. Оның екі түрі бар.

Сөз тудырушы жұрнақ

Түбірдің негізгі мағынасын өзгертіп, оған жаңа мағына береді.

қой+шы=қойшы өнер+паз=өнерпаз ой+ла=ойла тау+лы=таулы

Сөз түрлендіруші жұрнақ

Сөздің бастапқы мағынасын өзгертпей, сәл түрлендіреді.

үй+шік=үйшік сандық+ша=сандықша алаң+қай=алаңқай қала+шық=қалашық

Есте сақтаБір сөзге бірнеше жұрнақ жалғана береді: жаз-у-шы-лық. Бір түбірден жасалған сөздер түбірлес сөздер деп аталады: біл-ім, біл-дір, біл-гіш. Жұрнақ сөзге жалғаудан бұрын жалғанады: кітап-хана-лар-дан.

Жалғаулар

Жалғаулар сөздерді байланыстырады. Олардың 4 түрі бар:

Көптік-лар, -лер… Тәуелдікменшіктілік Септік7 септік Жіктікжақ

1. Көптік жалғауы

Көптік мағына береді: -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер. Көптік жалғаулары негізінен зат есімдерге жалғанады.

бала→балалар кітап→кітаптар гүл→гүлдер

2. Тәуелдік жалғауы

Меншіктілікті білдіреді.

Жақ	Жекеше (оңаша тәуелдену)	Көпше (ортақ тәуелдену)
I	-м, -ым, -ім менің досым	-мыз, -ымыз, -міз, -іміз біздің досымыз
II	-ң, -ың, -ің сенің досың -ыңыз, -іңіз, -ңыз, -ңіз сіздің досыңыз	-ларың, -лерің, -дарың… сендердің достарың -ларыңыз, -леріңіз… сіздердің достарыңыз
III	-сы, -сі, -ы, -і оның досы	-сы, -сі, -ы, -і олардың достары

3. Септік жалғауы

Септік жалғаулары сөздерді байланыстырады. Қазақ тілінде 7 септік бар.

№	Септік	Сұрағы	Жалғауы	Мысал
1	Атау	кім? не?	жоқ	мектеп
2	Ілік	кімнің? ненің?	-ның, -нің, -дың, -дің, -тың, -тің	мектептің
3	Барыс	кімге? неге?	-ға, -ге, -қа, -ке, -а, -е, -на, -не	мектепке
4	Табыс	кімді? нені?	-ны, -ні, -ды, -ді, -ты, -ті, -н	мектепті
5	Жатыс	кімде? неде?	-да, -де, -та, -те, -нда, -нде	мектепте
6	Шығыс	кімнен? неден?	-дан, -ден, -тан, -тен, -нан, -нен	мектептен
7	Көмектес	кіммен? немен?	-мен, -бен, -пен (-менен, -бенен, -пенен)	мектеппен

Септіктердің мағыналары

Ілік — заттың екінші затқа тәуелді/қатысты екенін: Қайраттың кітабы, алма ағашы.
Барыс — қимылдың бағытын, мақсатын: Алматыға кетті; кітап алуға кетті.
Табыс — объектіні: Мен сөмкені алдым.
Жатыс — мекендік, мезгілдік мағына: қалада тұрады; жазда келеді.
Шығыс — іс-қимылдың шыққан орнын, себебін: әкемнен алма алдым.
Көмектес — амал, ортақтасу: атпен келдім; әкеммен сөйлестім.

4. Жіктік жалғауы

Жіктік жалғауы — жақты білдіреді. Ол етістікке де, есім сөздерге де жалғанады.

Жақ	Есім сөздің жіктелуі	Етістіктің жіктелуі
Мен	дәрігермін	келемін, келдім
Сен / Сіз	дәрігерсің / дәрігерсіз	келесің, келдің / келесіз, келдіңіз
Ол	дәрігер	келеді, келді
Біз	дәрігерміз	келеміз, келдік
Сендер / Сіздер	дәрігерсіңдер / дәрігерсіздер	келесіңдер, келдіңдер / келесіздер, келдіңіздер
Олар	дәрігерлер	келеді, келді

✎

Білімді тексеру — 30 сұрақ

Барлық сұраққа жауап беріп, «Нәтижені тексеру» түймесін бас. Дұрыс/бұрыс және сәйкестендіру автоматты тексеріледі, сұрақ-жауап бөлімінде үлгі жауап көрсетіледі.

1-бөлім Дұрыс / бұрыс (10 сұрақ)

2-бөлім Сәйкестендіру (10 сұрақ)

Әр ұғымға сәйкес анықтаманы тізімнен таңда.

3-бөлім Сұрақ-жауап (10 сұрақ)

0 / 30